Lee Miller i wanna Hitlera

Wypalona, dymiąca sceneria Monachium u schyłku kwietnia 1945 roku nie przypominała kolebki narodowego socjalizmu, lecz ponure cmentarzysko ideologii. Wśród ruin i chaosu, dwójka korespondentów wojennych: Lee Miller i David E. Scherman, szukała czegoś więcej niż tylko kolejnego kadru zniszczeń. Szukali serca ciemności, które przestało bić. Moment ten po latach David Scherman wspominał z uderzającą prostotą:

„W Monachium znaleźliśmy starszego mężczyznę, który znał angielski. Pokazał nam mieszkanie Hitlera. Pamiętam, że Lee kąpała się w wannie Hitlera…”.

Lee Miller w wannie Hitlera. Monachium 30 kwietnia 1945 roku

To zdanie, choć brzmi niemal jak opis wakacyjnej anegdoty, stało się wstępem do powstania jednej z najbardziej wstrząsających i wielowarstwowych fotografii XX wieku. Obraz kobiety myjącej się w białej, emaliowanej wannie przy Prinzregentenplatz 16, nie był jednak zwykłym zapisem higienicznej potrzeby. Był to starannie wyreżyserowany akt egzorcyzmu.

Kiedy Lee Miller zanurzała się w wodzie, na jej skórze wciąż znajdował się pył z wyzwolonego zaledwie kilka godzin wcześniej obozu koncentracyjnego Dachau. Jej ciężkie, ubłocone buty, które zostawiły brudne ślady na nieskazitelnie białej łazienkowej macie Führera, niosły na sobie fizyczny dowód zbrodni, o których świat dopiero zaczynał się dowiadywać. Ta scena, surrealistyczna, intymna i brutalnie szczera, stanowi idealny punkt wyjścia do zrozumienia fenomenu Lee Miller.

Była to kobieta, która całe życie przesuwała granice: od bycia muzą paryskich artystów, przez pustynie Egiptu, aż po mroczne piwnice monachijskich kamienic. Fotografia w wannie to nie tylko dokument zwycięstwa nad nazizmem, to także klucz do jej skomplikowanej psychiki, w której piękno zawsze sąsiadowało z traumą, a nagość z pancerzem korespondenta wojennego. Aby zrozumieć, jak modelka z okładek „Vogue’a” znalazła się w najbardziej strzeżonej łazience III Rzeszy, musimy cofnąć się do początków jej niezwykłej drogi, która była niczym innym, jak nieustanną walką o prawo do patrzenia tam, gdzie inni zamykali oczy.

Życie jak filmowy scenariusz

Karin Gimmi, analizując biografię Elizabeth „Lee” Miller, zauważyła, że czyta się ją jak gotowy, pasjonujący scenariusz filmowy. W jej życiu obecne były wszystkie składniki, które w kinie budzą największe emocje: oszałamiające piękno, wszechobecna śmierć, odważna erotyka, wielkie miłości, okrucieństwo wojny, blichtr wysokiej mody oraz głębokie artystyczne przyjaźnie. Andy Grundberg na łamach „New York Timesa” nazwał ją „surrealistką, która stała się punktem krystalizacji swojej epoki”. Miller nie była jedynie bierną obserwatorką wydarzeń, ona je współtworzyła, często ryzykując życiem, by uchwycić prawdę o kondycji ludzkiej w najbardziej mrocznych czasach XX wieku. Była kobietą o wielu twarzach: modelką, muzą, kochanką, fotografką, korespondentką wojenną i wreszcie mistrzynią sztuki kulinarnej. Każda z tych ról była przez nią odgrywana bezkompromisowo i z pełnym zaangażowaniem, co czyni ją jedną z najbardziej fascynujących postaci kobiecych w historii nowoczesnej sztuki.

Przekleństwo i dar piękna – lata nowojorskie i paryskie

Urodzona w 1907 roku w USA, Lee Miller od najmłodszych lat obcowała z obiektywem aparatu. Jej ojciec, Theodore Miller, pasjonat fotografii, dokumentował dorastanie swojej córki w sposób, który dziś budziłby kontrowersje. Mianowicie fotografował ją niemal obsesyjnie, często nago. To wczesne doświadczenie bycia obiektem obserwacji na zawsze ukształtowało jej stosunek do własnego ciała i obrazu, budując fundament pod późniejszą, skomplikowaną mieszankę autoprezentacji, piękna i ukrytego bólu.

Jej wejście w świat wysokiej mody było równie spektakularne, co przypadkowe. Gdy spacerowała ulicami Nowego Jorku, prawie została potrącona, przed nadjeżdżającym samochodem uratował ją sam Condé Nast, potężny wydawca magazynu „Vogue”. Zachwycony jej klasyczną urodą i hipnotyzującym spojrzeniem, natychmiast zaproponował jej pracę. Miller szybko stała się ikoną, jednak rola „pięknego przedmiotu” szybko przestała jej wystarczać. Pragnęła stanąć po drugiej stronie obiektywu.

Zdjęcie autorstwa Many Raya, portret Lee Miller. Paryż 1929

W 1929 roku wyjechała do Paryża, serca światowej awangardy, z jednym celem: chciała uczyć się od Mana Raya. Amerykańskiego fotografa, reżysera filmowego i malarza. Choć początkowo artysta odmawiał przyjmowania uczniów, determinacja Miller zwyciężyła. Została jego asystentką, muzą, a wkrótce kochanką. To właśnie w tym okresie, wspólnie z Rayem, odkryła i dopracowała technikę solaryzacji. Procesu polegającym na celowym prześwietleniu negatywu, co nadawało zdjęciom oniryczny, surrealistyczny charakter. Lee Miller nie była tylko „uczniem”, była pełnoprawną współtwórczynią estetyki surrealizmu. Jej ówczesne prace, jak słynny portret Mary Taylor „Floating Head” z 1933 roku, ukazywały jej unikalne spojrzenie na formę i światło. W Paryżu obracała się w kręgach Picassa, Maxa Ernsta i Jeana Cocteau, czerpiąc z bohemy odwagę do łamania konwenansów.

Floating Head (Mary Taylor), New York Studio 1933 rok.

30 kwietnia 1945 – Kąpiel w jaskini lwa

Najbardziej znamienny dzień w jej życiu nadszedł pod koniec wojny. 30 kwietnia 1945 roku, po południu, Lee Miller i jej bliski przyjaciel, fotograf magazynu „Life” David E. Scherman, weszli do prywatnego mieszkania Adolfa Hitlera przy Prinzregentenplatz w Monachium. Budynek został właśnie zajęty przez żołnierzy amerykańskiej 45. Dywizji Piechoty. Dotarcie do tego miejsca było splotem przypadku i determinacji. Scherman wspominał, że w zniszczonym, dymiącym mieście znaleźli starszego mężczyznę władającego angielszczyzną, który wskazał im dokładny adres apartamentu Führera.

To, co wydarzyło się w łazience Hitlera, nie było zwykłym odpoczynkiem żołnierzy. Był to starannie zaplanowany akt artystyczny i polityczny. Zdjęcie, które wykonał Scherman (a w którym Miller wystąpiła jako modelka-reżyserka), obiegło świat jako symbol ostatecznego upadku tyrana. Gdy przyjrzymy się tej fotografii, dostrzeżemy głęboką symbolikę surrealistyczną. Miller siedzi w wannie, przesuwając myjkę po ramieniu, spoglądając w obiektyw z wyrazem twarzy, który trudno jednoznacznie odczytać, jest w nim wyzwanie, ale i zmęczenie. Na krawędzi wanny stoi portret Hitlera, a obok niego, na toaletce, klasyczne popiersie kobiety w nazistowskim stylu. wszystkie te rekwizyty nie znalazły się tam przypadkiem. Miller ustawiła je w tych miejscach, by nadać fotografii wymowną symbolikę.

Najważniejszy element zdjęcia znajduje się jednak na podłodze. To para ciężkich, wojskowych butów, ubrudzonych błotem. To nie było zwykłe błoto. Miller i Scherman przyjechali do Monachium prosto z wyzwolonego obozu koncentracyjnego Dachau. Ten brud na łazienkowym dywaniku Hitlera był symbolicznym wniesieniem prochów ofiar do intymnej sfery oprawcy. Jak zauważa Elisabeth Bronfen, jest to akt „zawłaszczenia intymnej sfery pokonanego wroga”. Każdy element tego zdjęcia – kafelki, prysznic, stosy ubrań na krześle – nawiązywał do wizualnego języka komór gazowych i łaźni, które Miller fotografowała dzień wcześniej. Tym razem jednak te atrybuty oznaczały triumf. Miller jako zwyciężczyni spała w łóżku Hitlera, jadła z jego zastawy i zabrała jako trofeum ręcznik z jego inicjałami. Cała sesja odbywała się w atmosferze pośpiechu, przed drzwiami łazienki tupał amerykański oficer, uzbrojony w mydło i ręcznik, niecierpliwie czekający na swoją kolej w wannie dyktatora.
Jednak pozostało jeszcze na tyle czasu, by również Sherman wziął kąpiel, moment ten również został uwieczniony na zdjęciu. 

David E. Scherman w wannie Hitlera. 30 kwietnia 1945

Embedded journalist – Kobieta na pierwszej linii frontu

Przemiana Miller z modelki „Vogue’a” w jedną z pierwszych akredytowanych korespondentek wojennych była procesem bolesnym i fascynującym. Od 1941 roku Miller towarzyszyła armii USA w jej marszu przez Europę. Jako tzw. „embedded journalist”, znajdowała się często na samej linii frontu. Jej reportaże z lądowania w Normandii, oblężenia Saint-Malo czy wyzwolenia Paryża były przełomowe. Co najbardziej zadziwiające, te wstrząsające obrazy – ciała poległych żołnierzy, szkielety w obozach, zbombardowane miasta – ukazywały się w modowym magazynie „Vogue”. Miller zmusiła czytelniczki luksusowego pisma do spojrzenia prosto w oczy wojennej makabrze.

David Scherman wspominał, że żołnierze uwielbiali Lee. Była całkowicie bezpretensjonalna, nie przypominała gwiazdy z okładek. Wyglądała jak jeden z nich, w brudnym mundurze, zmęczona, nie dbająca o glamour. Jednak jej zdjęcia różniły się od prac kolegów po fachu. Miller podchodziła do bólu i okrucieństwa skrajnie blisko. Jej fotografie z Buchenwaldu i Dachau nie pozwalają widzowi na ucieczkę. Jak zauważa Katharina Menzel-Ahr, Miller żywiła głęboką, niemal fizyczną nienawiść do nazistów, co czyniło jej zdjęcia bardziej dosadnymi, a komentarze surowszymi niż u innych reporterów. W jej obiektywie śmierć nie była abstrakcyjna, była konkretna, brzydka i wszechobecna.

Amerykańscy medycy przyglądają się martwemu więźniowi obozu Dachau. 

Pustynia, Egipt i ucieczka od cywilizacji

Życie Miller było cyklem ciągłych ucieczek i powrotów. Przed wojną, po rozstaniu z Manem Rayem, Miller niespodziewanie porzuciła Nowy Jork i swoje studio fotograficzne, by poślubić bogatego egipskiego przedsiębiorcę, Aziza Eloui Beya. Wyjechała z nim do Kairu, gdzie zaczęła eksplorować pustynię. Okres egipski w jej twórczości to czas fascynacji przestrzenią, samotnością i surrealizmem natury. To wtedy powstały jej najbardziej oniryczne pejzaże. Jednak luksusowe życie w Egipcie szybko zaczęło ją dusić. Miller pragnęła działania, a zbliżająca się wojna stała się dla niej pretekstem do powrotu do Europy i zaangażowania się w konflikt, który miał zdefiniować jej pokolenie.

Dom w Sussex i demony przeszłości

Po zakończeniu działań wojennych Miller nie wróciła do dawnego życia. Trauma, której doświadczyła w obozach koncentracyjnych, odcisnęła na niej trwałe piętno. Wyszła za mąż za brytyjskiego surrealistę Rolanda Penrose’a i zamieszkała w posiadłości Farleys House w południowej Anglii. Choć jej dom stał się kultowym miejscem spotkań międzynarodowej awangardy, Miller stopniowo wycofywała się z zawodu fotografki.

Dlaczego przestała robić zdjęcia? Powodów było wiele, ale najważniejszym, jak sugeruje Cathérine Hug, była walka z zespołem stresu pourazowego (PTSD). Obrazy z Dachau i Buchenwaldu były zbyt żywe, by mogła dalej patrzeć na świat przez wizjer aparatu. Aparat zastąpiła przyborami kuchennymi. Jej pasja kulinarna stała się kolejną formą ekspresji artystycznej. Przygotowywała potrawy w sposób surrealistyczny (np. niebieski kalafior), wciąż aranżując rzeczywistość, ale tym razem w sferze zmysłu smaku, a nie wzroku.

Odkrycie na strychu – dziedzictwo

Lee Miller zmarła w 1977 roku, nie opowiadając nikomu o skali swojego dorobku. Dopiero po jej śmierci jej syn, Tony Penrose, odkrył na strychu stare pudełka po butach. Znajdowało się w nich ponad 60 tysięcy negatywów, odbitek i rękopisów. Było to kompletne archiwum historii XX wieku: od portretów Picassa, przez kampanie modowe, po najbardziej drastyczne dowody Holocaustu.

Irmgard Seefried, śpiewaczka operowa, wykonuje arię z opery Madama Butterfly w ruinach Opery Wiedeńskiej, Wiedeń, Austria, 1945.

Dziś spuścizną Lee Miller zarządzają archiwa w jej dawnym domu, który przekształcono w muzeum. Wystawy w Berlinie, Wiedniu czy Hamburgu, oparte na albumach takich jak ten wydany przez Waltera Mosera i Klausa Albrechta Schrödera, przywracają Miller jej należne miejsce w panteonie największych artystów. Nie była tylko „kobietą w wannie Hitlera”. Była badaczką ludzkiej psychiki, dokumentalistką upadku i odrodzenia, kobietą, która potrafiła połączyć niepokojącą mieszankę piękna, erotyki i przemocy w spójny obraz świata.

Wielowymiarowość ikony

Lee Miller pozostaje postacią wymykającą się prostym definicjom. Jej życie to mozaika ról: od muzy, która wraz z Manem Rayem tworzyła fundamenty nowej estetyki, po twardą reporterkę wojenną, która nie bała się patrzeć w oczy bestii. Jej twórczość, rozpięta między bohemą a namiętnym zaangażowaniem społecznym, pokazuje ewolucję postaw artystycznych w obliczu totalitaryzmu. Jak pisał Andy Grundberg, Miller była punktem krystalizacji swojej epoki, w jej biografii jak w soczewce skupiły się wszystkie lęki, nadzieje i sprzeczności pierwszej połowy XX wieku. Pozostawiła po sobie dorobek, który uderza bezlitośnie, nie pozwalając widzowi na ucieczkę, a jednocześnie zachwyca surrealistyczną poezją ukrytą w najbardziej nieoczekiwanych miejscach, nawet w łazienkowym dywaniku przy wannie dyktatora...

Autoportret Lee Miller. Nowy York 1932 rok

Materiały źródłowe:

Katalog wystawy „Lee Miller: A Photographer between War and Glamour”

Almut Finck - 30.4.1945: Lee Miller steigt in Hitlers Badewanne (Südwestrundfunk)