Pływające trumny Stalina. Piekło na pokładach floty GUŁagu

Dla tysięcy więźniów radzieckich łagrów droga na Kołymę nie kończyła się na wielotygodniowej podróży bydlęcymi wagonami przez Syberię. Najgorszy etap – ten, o którym krążyły mrożące krew w żyłach legendy – zaczynał się w portach Dalekiego Wschodu. To tam, w mrocznych czeluściach ładowni statków „floty śmierci”, człowiek przestawał być jednostką, a stawał się jedynie elementem „ludzkiego ładunku”.

Statek "Odessa" w porcie we Władywostoku. Jedna z jednostek "Floty Gułagu"

Granice świata - wizja „Stanów Zjednoczonych Wielkiej Austrii”

Historia często wisi na włosku, a czasami wręcz na „złym skręcie”. 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie samochód arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcy tronu Austro-Węgier, zboczył z trasy, stając się bezpośrednim katalizatorem tragicznych wydarzeń XX wieku. Jak pisze Jon Elledge w swojej książce Granice świata:

»Wojna między Austro-Węgrami a Serbią, Rosja, Niemcy, Francja i Wielka Brytania mobilizujące siły, gdy misterna sieć traktatów i sojuszy tworzona przez blisko stulecie weszła w ruch. Pierwsza wojna światowa pochłonęła miliony istnień, obaliła imperia i wywołała rewolucje, przekształcając przy tym mapę Europy«.

 
Sam zamach był zwieńczeniem serii niefortunnych zdarzeń. Członkowie organizacji „Czarna Ręka” z niezwykłą determinacją dążyli do destabilizacji imperium. Pierwsza próba tego dnia, rzut bombą, zakończyła się niepowodzeniem i zranieniem postronnych osób, co powinno było być sygnałem ostrzegawczym. Jednak arcyksiążę, zamiast przerwać wizytę, postanowił odwiedzić rannych w szpitalu.

Zniszczenia po próbie zamachu na Franciszka Ferdynanda. Sarajewo 28 czerwca 1914 roku. 

To właśnie w drodze do szpitala, na skutek wspomnianego przez Elledge’a „złego skrętu” w ulicę, gdzie czekał Gavrilo Princip, losy kontynentu zostały przesądzone. Jak zauważa autor, nie był to odosobniony akt fanatyzmu, lecz kulminacja nastrojów nacjonalistycznych, które od lat drążyły fundamenty starego ładu.

Lee Miller i wanna Hitlera

Wypalona, dymiąca sceneria Monachium u schyłku kwietnia 1945 roku nie przypominała kolebki narodowego socjalizmu, lecz ponure cmentarzysko ideologii. Wśród ruin i chaosu, dwójka korespondentów wojennych: Lee Miller i David E. Scherman, szukała czegoś więcej niż tylko kolejnego kadru zniszczeń. Szukali serca ciemności, które przestało bić. Moment ten po latach David Scherman wspominał z uderzającą prostotą:

„W Monachium znaleźliśmy starszego mężczyznę, który znał angielski. Pokazał nam mieszkanie Hitlera. Pamiętam, że Lee kąpała się w wannie Hitlera…”.

Lee Miller w wannie Hitlera. Monachium 30 kwietnia 1945 roku

To zdanie, choć brzmi niemal jak opis wakacyjnej anegdoty, stało się wstępem do powstania jednej z najbardziej wstrząsających i wielowarstwowych fotografii XX wieku. Obraz kobiety myjącej się w białej, emaliowanej wannie przy Prinzregentenplatz 16, nie był jednak zwykłym zapisem higienicznej potrzeby. Był to starannie wyreżyserowany akt egzorcyzmu.

Kiedy Lee Miller zanurzała się w wodzie, na jej skórze wciąż znajdował się pył z wyzwolonego zaledwie kilka godzin wcześniej obozu koncentracyjnego Dachau. Jej ciężkie, ubłocone buty, które zostawiły brudne ślady na nieskazitelnie białej łazienkowej macie Führera, niosły na sobie fizyczny dowód zbrodni, o których świat dopiero zaczynał się dowiadywać. Ta scena, surrealistyczna, intymna i brutalnie szczera, stanowi idealny punkt wyjścia do zrozumienia fenomenu Lee Miller.

Była to kobieta, która całe życie przesuwała granice: od bycia muzą paryskich artystów, przez pustynie Egiptu, aż po mroczne piwnice monachijskich kamienic. Fotografia w wannie to nie tylko dokument zwycięstwa nad nazizmem, to także klucz do jej skomplikowanej psychiki, w której piękno zawsze sąsiadowało z traumą, a nagość z pancerzem korespondenta wojennego. Aby zrozumieć, jak modelka z okładek „Vogue’a” znalazła się w najbardziej strzeżonej łazience III Rzeszy, musimy cofnąć się do początków jej niezwykłej drogi, która była niczym innym, jak nieustanną walką o prawo do patrzenia tam, gdzie inni zamykali oczy.

Proces Norymberski - Jak sądzono Przywódców III Rzeszy

Procesy norymberskie były historycznym przełomem — po raz pierwszy w dziejach międzynarodowego prawa sąd uznał, że indywidualni przywódcy państwowi mogą być osądzeni za zbrodnie przeciwko pokojowi, prawom wojny i ludzkości. Miały stanowić odpowiedź na ogrom ludzkiego cierpienia oraz zaczątek nowego porządku prawa międzynarodowego.

Dziś w oparciu o książkę Joe J. Heydeckera i Johannes Leeba „Proces Norymberski”, postaram się przyjrzeć bliżej temu wydarzeniu.

Po bezwarunkowej kapitulacji Wehrmachtu i zakończeniu II wojny światowej w Europie, w maju 1945 roku alianci stanęli przed ogromnym zadaniem: Ukaranie osób odpowiedzialnych za zbrodnie reżimu nazistowskiego. Już 30 października 1943 roku Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Związek Radziecki w Deklaracji Moskiewskiej postanowiły wspólnie ukarać niemieckich zbrodniarzy wojennych.

Proces Norymberski - Ława oskarżonych

Chociaż nie od początku było powiedziane, że Niemcy zostaną osądzeni według jakiegokolwiek prawa, poza zemstą. 29 listopada 1943 roku, w trakcie drugiego dnia Konferencji w Teheranie Józef Stalin, podobno w żartach, zaproponował rozstrzelanie 50 tysięcy niemieckich oficerów. Winston Churchill był wyraźnie zaniepokojony taką propozycją, a Franklin Delano Roosevelt poprawił przywódcę Rosji, że należało stracić „tylko 49 tysięcy”.
W sierpniu 1944 roku podczas konferencji w Quebecu Roosevelt i Churchill opowiedzieli się za egzekucją bez procesu Hitlera, Himmlera, Göringa i Göbbelsa.

"Między Bogiem a Hitlerem" - Kapelani diabła.

Dojście Hitlera do władzy to był zaledwie pierwszy krok na drodze dyktatury Narodowych Socjalistów w Niemczech. Władzę tą należało jeszcze utrzymać i legitymizować ją w oczach opinii światowej. Najlepszym sposobem na to, było zawarcie konkordatu z Watykanem. Takie posunięcie skutkowało pociągnięciem za sobą katolików i likwidacja ewentualnej opozycji z tego kierunku w kraju. Jednak nie tylko o katolików chodziło. W Niemczech z tamtego okresu Protestanci stanowili większość wyznaniową, było ich ponad 64%.
Według Doris L. Bergen autorki książki „Między Bogiem a Hitlerem Kapelani wojskowi w służbie nazizmu” Poparcie z tej strony dla przyszłego dyktatora III Rzeszy i jego zbrodniczego systemu rosło już przed wygranymi wyborami w 1933 roku. Bergen pisze:

»Czwartego kwietnia 1932 roku kościół garnizonowy w Poczdamie otworzył podwoje , czy raczej wpuścił do środka dzierżących pochodnie szturmowców ze Sturmabteilung (SA), którzy mieli trzymać straż, gdy do kościoła wparadują formacje Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników, SA i SS. Nadciągały prosto po przemówieniu Adolfa Hitlera, który prowadził właśnie kampanię wyborczą, by złożyć hołd u grobu Fryderyka Wielkiego.«

Oświadczenie rządowe kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera z 21 marca 1933 roku, wygłoszone w tzw. „Dniu Poczdamu”, podczas uroczystego aktu państwowego z okazji otwarcia Reichstagu w poczdamskim Kościele Garnizonowym.

Kościół garnizonowy był kościołem protestanckim a jego pastor Curt Koblanck był jednym z tych duchownych ewangelickich, których życiorys stanowi niemal modelowy przykład splecenia religii, wojska i państwowej ideologii w Niemczech pierwszej połowy XX wieku. Jego droga, od ambony w Berlinie, przez garnizony i sztaby dowódcze, aż po powojenną parafię w Austrii, pokazuje ciągłość pruskiej tradycji wojskowego duszpasterstwa, która przetrwała cesarstwo, republikę weimarską i III Rzeszę.

„Żywe torpedy” – gdy Polacy w 1939 roku ogłosili gotowość oddania życia

Na początku 1939 roku w Polsce nie skonstruowano żadnej tajnej broni. Nie ruszyła tajna fabryka, nie powstała supertajna jednostka, nie pojawił się żaden prototyp, który mógłby odwrócić losy nadchodzącej wojny. Za to narodziło się coś, czego nie da się zbudować w laboratorium - masowa deklaracja gotowości na śmierć. „Polskie żywe torpedy” nie były projektem militarnym, lecz zjawiskiem społecznym. Krzykiem narodu stojącego na krawędzi wojny. Ten epizod opisał w swojej książce Krzysztof Drozdowski „Polskie tajemnice II wojny światowej”.

Grafika przedstawiająca możliwy wygląd "żywej torpedy" Zdjęcie poglądowe stworzone przy pomocy AI.

Baśka Murmańska i 11 listopada – niedźwiedzica, która towarzyszyła żołnierzom w drodze ku wolności

Gdy Polska 11 listopada 1918 roku odzyskiwała niepodległość, wielu Polaków wciąż przebywało tysiące kilometrów od ojczyzny. Jedni wciąż walczyli na frontach I wojny światowej, inni, w chaosie rosyjskiej wojny domowej, próbowali odnaleźć drogę powrotną do kraju. Wśród nich byli Murmańczycy, czyli żołnierze Polskiej Siły Zbrojnej na Murmaniu, którzy w lodowej Północy tworzyli zalążek przyszłego Wojska Polskiego. Ich niezwykłą towarzyszką stała się… biała niedźwiedzica o imieniu Baśka.

Baśka i Murmańczycy w mundurach Twierdzy Modlin. Zima 1919-1920

Jej historia, choć miejscami tragiczna, stała się jedną z najbardziej symbolicznych opowieści o tamtych czasach o tęsknocie za krajem, o żołnierskim humorze w obliczu wojennej codzienności i o tym, że droga do wolnej Polski wiodła często przez najdalsze zakątki świata.